Archive for the ‘rolnictwo’ Category

postheadericon Gospodarstwa indywidualne

Wszelkie rozważania na temat organizacji i zarządzania gospodarstwem mają dla rolnika tylko wówczas sens, jeżeli istnieją przesłanki ku temu, że będzie on zarządzać własnym gospodarstwem bez ograniczeń. Indywidualne, ekonomicznie samodzielne gospodarstwo chłopskie o nieograniczonym chłopskim prawie własności powstało jednak dopiero w czasach nowożytnych w wyniku procesu liberalizacji gospodarki narodowej. Również obecnie ekonomicznie niezależne gospodarstwo chłopskie spotykamy jedynie w krajach o wysoko rozwiniętej ekonomice. Również w Niemczech w ciągu wielu stuleci chłop podlegał radykalnym i ostrym ograniczeniom pod względem prawa posiadania, władania oraz kierowania swoim gospodarstwem. W ciągu całego średniowiecza gospodarstwo chłopskie stanowiło dość sztywny człon wspólnoty wiejskiej, w ramach której nie mógł on według własnego uznania kształtować organizacji swego gospodarstwa i sposobu zarządzania nim. W szczególności istniały następujące więzy ograniczające chłopskie gospodarowanie na roli: system gospodarowania wynikający z trójpolówki, ustrój agrarny charakteryzujący się istnieniem pańszczyzny. Więzy te jako zjawiska o charakterze zupełnie międzynarodowym określały ze zdumiewającą stałością przez całe stulecia ekonomiczne i socjalne położenie rolnictwa zarówno w Niemczech, jak i we wszystkich krajach europejskich oraz w wielu pozaeuropejskich. Gospodarcze położenie chłopstwa było niewątpliwie na poszczególnych terenach Niemiec i w różnych okresach bardzo różnorodne. Ale system gospodarczy i ustrój agrarny zmieniał się nadzwyczaj mało aż do chwili zliberalizowania gospodarki w 19 wieku. System gospodarczy oparty na trójpolówce dominował niezależnie od ustroju agrarnego zarówno w gospodarstwach pańszczyźnianych, jak i samodzielnych gospodarstwach chłopskich.

postheadericon Gospodarstwa małe

Główna trudność w małym gospodarstwie wynika z faktu niepodzielności niewielkiego zasobu siły roboczej, co uniemożliwia stosowanie potokowej organizacji pracy i podziału pracy. Jednak i temu ujemnemu zjawisku można zapobiec w znacznym stopniu przez stosowanie nowoczesnej techniki oraz przez uproszczenie procesów pracy. Najtrudniejszym nie rozwiązanym problemem małych gospodarstw jest nadmiernie duże zużycie czasu na czynności przygotowawcze, które obciążają czas pracy produktywnej. Natomiast, jak wynika z badań Górnera, który przeanalizował 700 gospodarstw w Badenii-Wirtembergii, przeciętna wielkość parceli wynosiła tam zaledwie 0,3 ha. Jedynie radykalna komasacja gruntów, jak również uproszczenie organizacji gospodarstwa poprzez ograniczenie liczby gałęzi gospodarstw na korzyść ich rozmiarów mogą w pewnym stopniu przyczynić się do poprawy sytuacji. Natomiast chłopskie gospodarstwa rodzinne, bazujące na własnych zasobach siły roboczej, mają tę przewagę nad gospodarstwami dużymi korzystającymi z najemnej siły roboczej, że ich siła robocza nie jest skrępowana żadnym ustalonym czasem pracy. Użycie pracy można zatem dostosować do bieżących wymagań każdego dnia znacznie dokładniej, niż to jest możliwe w gospodarstwie o najemnej sile roboczej. Dzięki celowo przemyślanemu rozdysponowaniu pracy można znacznie podnieść skuteczność siły roboczej oraz uniknąć niepotrzebnej straty czasu. Ta zdolność dostosowania nakładu pracy do bieżącego jej zapotrzebowania jest w rolnictwie szczególnie ważna, zwłaszcza w gospodarce polowej, w której zależnie od przebiegu pogody zużycie siły roboczej waha się z dnia na dzień.

postheadericon Gospodarstwo rynkowe

Z chwilą gdy pojawiają się warunki do wzrostu zapotrzebowania ludności miejskiej w środki żywności, a w związku z tym do lepszego ich spieniężenia przez rolnictwo, nastawia się ono na zaopatrzenie rynku. Efekt gospodarstwa widzi się obecnie nie tylko w naturalnym zapotrzebowaniu rodziny chłopskiej, lecz ponadto w możliwie wysokich przychodach pieniężnych. Chłop zaczyna pracować według „zasady racjonalnego gospodarowania”, a dochód pieniężny staje się również bodźcem dla wzrostu jego wydajności. Wzrost produkcji ponad zapotrzebowanie własnej rodziny zwiększa wydajność pracy, zwłaszcza wówczas, gdy w miarę dokonującego się rozwoju ekonomicznego zmniejsza się na wsi ilość siły roboczej; w rezultacie produktywność pracy wzrasta silniej niż produktywność ziemi. W ciągu kilkudziesięciu lat przed ostatnią wojną światową liczba osób zawodowo czynnych w rolnictwie niemieckim zwiększyła się tylko nieznacznie mimo stałego wzrostu produkcji środków żywności, a w ostatnich latach przed 1939 rokiem uległa nawet wyraźnemu obniżeniu. Jednocześnie zmniejszała się stale liczba osób zawodowo biernych, tak że przed wojną nie mniej niż 70% całej ludności rolniczej było zatrudnione w pracy w gospodarstwie jako ludność zawodowo czynna; doprowadziło to do zacieśnienia stosunku między liczbą osób zawodowo czynnych a biernych do granic nie znanych w nierolniczych sektorach gospodarki narodowej. Wskaźnik ten świadczy o niepokojącym i niezdrowym przeciążeniu pracą ludności rolniczej. Jeśli bowiem w miarę rozwoju podniósł się nawet dochód z pracy dzięki znacznie wyższemu udziałowi pracy faktycznie produktywnej, to jednocześnie wynikło stąd niebezpieczeństwo poważnego przeciążenia pracą, ponieważ zwiększonym wymaganiom pracy bynajmniej nie dotrzymuje kroku stopień wyposażenia robotników w środki pracy.

postheadericon Higiena chowu

Brakowanie gęsi jest ściśle związane z przestrzeganiem zasad higieny, która wpływa nie tylko na zdrowotność pogłowia, ale umożliwia osiągnięcie dobrych wyników produkcji. Jest ono szczególnie ważne przy intensywnym chowie dużych stad gęsi, w których zawsze należy się liczyć z obecnością osobników słabszych lub chorych mogących być siewcami pasożytów lub bakterii chorobotwórczych. W celu uniknięcia masowych zachorowań konieczne jest przestrzeganie odpowiednich warunków higienicznych pomieszczeń i wybiegów oraz całego wyposażenia. Mycie karmideł, poideł i innego sprzętu przeprowadza się na dworze, aby nie spowodować nadmiernego zawilgocenia pomieszczenia. Najlepiej mieć sprzęt zapasowy, który można umyć i używać na zmianę. Należy także ograniczyć wizyty w fermie do niezbędnego minimum. Gęsi płoszone nie uzyskują zadowalających wskaźników produkcyjnych. Przy wejściu do fermy trzeba odkazić buty i ręce oraz włożyć odzież ochronną. W fermie gęsi niezbędne jest prowadzenie walki z gryzoniami i ptactwem dzikim. Konieczne jest też prowadzenie badań obsługi w kierunku nosicielstwa chorób.

postheadericon Intensywna organizacja

Tendencja do wysokiej intensywnej organizacji w gospodarstwach małych prowadzi nie tylko do zwiększonej obsady zwierząt liczonej na powierzchnię użytków rolnych, lecz również na powierzchnię roślin pastewnych w plonie głównym. W związku z tym spada tu na ogół produktywność paszy podstawowej, czyli że przy chowie bydła mlecznego z własnych pasz podstawowych uzyskuje się tu mniej mleka niż w większym gospodarstwie. Z punktu widzenia wykorzystania zasobów siły roboczej zwiększone zużycie pasz treściwych nie byłoby błędem. Ponieważ jednak w większości gospodarstw drobnych występuje równocześnie brak dostatecznych umiejętności racjonalnego stosowania tych pasz, stąd często jest niska wydajność mleka od krowy. Tak więc tendencja do bardzo intensywnej organizacji chłopskiego gospodarstwa prowadzi często w ogóle do nadmiernej obsady zwierząt zarówno w stosunku do własnej bazy paszowej, jak i do możliwości wychowu młodzieży. W konsekwencji tego w drobnych gospodarstwach chłopskich oczyszczony dochód surowy z powierzchni paszowej kształtuje się nieco niżej aniżeli w większych gospodarstwach. Fakt ten jednak nie świadczy jeszcze o niecelowości przedstawionej organizacji gospodarstwa, a jedynie o niedostatecznej umiejętności u wielu małorolnych chłopów pełnego wykorzystania możliwości podniesienia produktywności podstawowej gałęzi gospodarstwa, jaką u niego jest uprawa roślin pastewnych i chów bydła. Niewątpliwie duża masa drobnych gospodarstw chłopskich rozporządza jeszcze znacznymi możliwościami w zakresie zwiększenia produkcji zwierzęcej z jednostki powierzchni paszowej głównie poprzez lepsze nawożenie użytków zielonych.

postheadericon Intensywność oświetlenia

Długotrwające i intensywne światło dzienne w niekorzystnych warunkach klimatycznych może do pewnego stopnia złagodzić ujemne skutki wynikające z niedostatku ciepła i zbyt krótkiego okresu wegetacyjnego. Długotrwałość oświetlenia zależy od położenia geofizycznego, a jego intensywność od bliskości morza, a przede wszystkim od położenia nad poziomem morza. Na terenach położonych 1800—2000 m nad poziomem morza w wyniku lepszej przepuszczalności atmosfery rośliny otrzymują około 50% więcej światła aniżeli na terenach położonych na nizinie. W Niemczech północnych najdłuższy dzień jest o godzinę dłuższy od najdłuższego dnia w Niemczech południowych. W północnej Europie przy panującym tam krótkim okresie wegetacyjnym i przy niskich temperaturach dostatecznie przecież intensywna gospodarka polowa nie mogłaby nigdy mieć miejsca, gdyby nie fakt, że długotrwałość oświetlenia latem jest tam, dzięki krótkim nocom, wyjątkowo duża. Ponieważ zdolność do wydania plonu, a tym samym możliwość rolniczego użytkowania gleby oraz jej wydajność zależy od klimatu — podajemy poniżej krótką charakterystykę najważniejszych klimatycznych stref świata.

postheadericon Jakość i plenność

Jakości i plenności użytków zielonych wynikającej z warunków lokalnych siedliska. Decyduje ono o stopniu intensywności, jaki można osiągnąć przez zwiększenie nakładu pracy i kapitału. Przy tym przy warunkach siedliska, zapewniających względnie dobry porost traw — ryzyko ponoszone wskutek wahań w wysokości plonów oraz ponoszonych strat przy zbiorach jest niepomiernie mniejsze aniżeli przy uprawie roślin polowych. Przydatność gleby dla użytkowania zielonego zależy zresztą nie tyle — jak to ma miejsce z użytkami ornymi — od jakości gleby, ile w znacznie większym stopniu od stosunków wodnych. Ilość więc i jakość użytków zielonych są jeszcze wyraźniej, aniżeli pola orne, zależne od warunków klimatycznych. Ogólnie biorąc użytki zielone tym bardziej wypierają grunty orne, im klimat jest bardziej wilgotny, a okres wegetacyjny krótszy. Wielkości gospodarstwa; im gospodarstwo rolne posiada mniejszą ilość użytków rolnych w stosunku do istniejącego w gospodarstwie chłopskim zasobu pracy — tym bardziej intensywna musi być zarówno jego organizacja, jak i sposób prowadzenia w celu zapewnienia odpowiedniej ilości produktywnej pracy. Powyższe dotyczy również gospodarstw położonych na użytkach zielonych. Małe gospodarstwo rolne nastawione na produkcję mleka jako na najbardziej intensywną gałąź chowu bydła musi więc dążyć do osiągnięcia odpowiedniej wydajności użytków zielonych.

postheadericon Kształtowanie płodozmianu

Okres wegetacyjny jest tak krótki, że oziminy można siać tylko po ugorze, po pierwszym pokosie koniczyny albo po bardzo wczesnym zbiorze zielonek. Powoduje to konieczność znacznego rozszerzenia uprawy roślin pastewnych, wprowadzenia uprawy dwuletniej koniczyny lub nawet przejścia do gospodarki przemiennej bądź to w postaci polowej uprawy traw, jak w krajach północnych, bądź to do gospodarki gabarytowej, jak na stokach Alp i gór środkowych. W tym wypadku następstwo roślin wynika z określonej struktury zasiewów i kształtuje ogólną organizację gospodarstwa. Szczególnie typowe są pod tym względem płodozmiany szwedzkie, fińskie i estońskie. Okres wegetacyjny zezwala nawet na następstwo oziminy po oziminie lub nawet po wcześniej schodzących z pola zbożach jarych. Uprawa ozimin po okopowych jest jeszcze niemożliwa. Odnosi się to np. do zwięzłych gleb byłych Prus Wschodnich, co doprowadziło do powstania tam wypróbowanych płodozmianów siedmiopolowych. Dzięki dogodnemu, długiemu okresowi wegetacyjnemu mogą oziminy następować po wszystkich roślinach, a nawet po tak późnych okopowych, jak np. buraki cukrowe; poza tym przewaga ozimin w plonowaniu jest tu znacznie mniejsza. Posiada się tu już dużą swobodę w kształtowaniu następstwa roślin i bez ograniczeń można się dostosować do struktury zasiewów i sposobu wykorzystania gruntu uznanego za najbardziej celowy. Okres wegetacyjny jest tak długi, iż dojrzewanie niektórych roślin następuje na tyle wcześnie, że po ich zbiorze możliwa jest uprawa „międzyplonów” i „-plonów wtórnych”.

postheadericon Lasy tropikalne

Strefa wilgotnych lasów tropikalnych zyskała na znaczeniu w dostarczaniu produktów na rynek światowy dzięki temu, że biali koloniści wprowadzili na znacznych jej obszarach gospodarkę plantacyjną, która nadal jednak nigdzie nie wyszła ze stadium gospodarki rabunkowej. Najważniejszymi roślinami uprawnymi gospodarki plantacyjnej w strefie równikowej są kakao, przyprawy korzenne, kauczuk i kassawa (którą eksportuje się jako tapiokę), z owoców zaś — banany i ananasy. Poza tym strefa między zwrotnikami jest najważniejszym dostawcą surowców do produkcji olejów i tłuszczów roślinnych w postaci owoców palmy olejowej, kokosowej i sago. Znacznie większą wielostronność produkcji rolniczej wykazuje strefa pozazwrotnikowa klimatu sawanny. Jest tam już rozwinięty również chów inwentarza żywego. Obszary te stanowią główne źródło produkcji trzciny cukrowej, kawy, herbaty, bawełny oraz niektórych ważnych surowców roślinnych potrzebnych do produkcji olejów, jak sezam, rycynus, a zwłaszcza orzeszki ziemne. W strefie tej zaczyna się również uprawa pszenicy, która odgrywa już tam dość poważną rolę. Przede wszystkim jednak strefa ta wespół z podzwrotnikową strefą monsunową jest najważniejszym terenem uprawy ryżu.

postheadericon Lasy

Z lasu przede wszystkim uzyskuje się drewno. Odróżnia się on od innych plantacji trwałych tym, że drzewa dla uzyskania dojrzałości użytkowej potrzebują długiego okresu czasu sięgającego nieraz dziesięcioleci. W rejonach o ubogiej ludności i piaszczystych glebach z lasów sosnowych uzyskuje się również ściółkę. Lecz kulturalny kraj rolniczy, który nie jest w stanie wyprodukować potrzebnej ilości słomy ściółkowej, przekroczył już granicę rentowności użytkowania ziemi. Obecnie w Niemczech las jest ograniczony prawie wyłącznie do gleb, które dla rolniczego użytkowania nie są już przydatne. Znaczenie lasów dla rolnictwa polega na dostarczaniu opału, budulca, drewna porządkowego, chrustu itp. Przede wszystkim jednak las umożliwia doskonale wyrównanie zapotrzebowania na pracę, zwłaszcza w gospodarstwach położonych w rejonach klimatycznych o krótkim okresie wegetacyjnym, głównie dlatego, że zapotrzebowanie na pracę w gospodarce leśnej rzadko się pokrywa w czasie z zapotrzebowaniem w gospodarstwie rolnym. Pod tym więc względem kombinacja gospodarki rolnej z leśną jest zawsze bardzo dogodna, gdyż możliwość produktywnego zatrudnienia ludności w okresie zimy stwarza warunki dla utrzymania stosunkowo licznej załogi i uniezależnia od pracowników sezonowych. W gospodarstwach wysokogórskich oraz na północy krajów skandynawskich, gdzie okres wegetacyjny jest krótki, opłacalność produkcji rolnej uzyskuje się w ogóle tylko przy zespoleniu jej z gospodarką leśną. Wynika to nie tylko z niezbędnego wyrównania zapotrzebowania na pracę, lecz przede wszystkim z tego, że dochód z produkcji rolnej w rejonach o krótkim okresie wegetacyjnym jest na tyle niski, że istniejące tam gospodarstwa bez dodatkowych dochodów z gospodarki leśnej w ogóle nie byłyby zdolne do egzystencji.