Author Archive

postheadericon Ekonomiczny rozwój kraju

Obecnie pozostaje do omówienia zagadnienie organizacji gospodarstwa i intensywności gospodarowania zależnie od ekonomicznego położenia kraju. J. H. Thünen w podstawowym dziele „Państwo izolowane w odniesieniu do rolnictwa i gospodarki narodowej”, posługując się modelem teoretycznym i wychodząc z konkretnych wielkości zaczerpniętych z gospodarstwa rolnego przeprowadził badania nad podstawowymi prawami rolnictwa, rozwinął je teoretycznie oraz sprawdził ich słuszność w praktyce. W pierwszej części pracy zbadał on przede wszystkim wpływ czynników ekonomicznych i społecznych na ekonomiczno-organizacyjne ukształtowanie rolnictwa. Sformułowane prawa weszły do literatury światowej pod nazwą „nauki Thünena rozmieszczeniu” albo nauki o kręgach Thünena. Petersen określił dzieło Thünena jako „naukę o związkach rolnictwa z ogólnym organizmem gospodarczym”. Niewątpliwie określenie to oddaje najtrafniej znaczenie jego pracy badawczej, ponieważ ustalając rejony Thünen pierwszy podjął próbę przedstawienia organizacji rolnictwa w zależności od układu stosunków gospodarczych, a przede wszystkim od stosunków zbytu, uwarunkowanych siecią komunikacyjną. Rozpatrując poszczególne okręgi ustalone przez J. H. von Thünena należy pamiętać, że na początku ubiegłego stulecia był on świadkiem przechodzenia od starej „trójpolówki” do tzw. „gospodarstwa paszowego” z polową uprawą pasz. To ostatnie musiało mu się wydawać wyższym stopniem intensywności.

postheadericon Eksploatacja złóż

Po całkowitym zakończeniu eksploatacji złóż podstawy egzystencji górnictwa ulegają zanikowi. Gospodarstwo rolnicze natomiast musi się liczyć z koniecznością trwałego i ustawicznego użytkowania sił przyrody. Może to osiągnąć jedynie wówczas, gdy zrezygnuje z gospodarki rabunkowej i przyjmie za podstawę przy organizacji procesów produkcyjnych zasadę utrzymywania i podnoszenia zdolności produkcyjnej sił przyrody. O ile pozostałe dyscypliny nauk rolniczych zajmują się poszczególnymi, oderwanymi procesami wytwarzania, o tyle ekonomika i organizacja powinna zapewnić takie ich wzajemne powiązanie i racjonalne współdziałanie, przy którym końcowy efekt gospodarstwa jako całości byłby optymalny. Zasadnicze funkcje gospodarstwa rolniczego polegają na wytwarzaniu produkcji, jak również jej użytkowaniu. Wytwarzanie produkcji rolniczej odbywa się w dwu zasadniczych działach: w produkcji roślinnej poprzez wytwarzanie gotowych środków żywności i surowców pochodzenia roślinnego; w produkcji zwierzęcej — również poprzez wytwarzanie gotowych środków żywności i surowców pochodzenia zwierzęcego. Zużytkowanie produkcji rolniczej może przyjmować trzy formy. W rolnictwie prymitywnym w ramach gospodarstwa naturalnego dominującym i prawie jedynym zadaniem produkcji jest zaopatrzenie rodziny chłopskiej w środki żywności oraz niezbędne surowce. W miarę postępującego rozwoju rolnictwa znaczenie samozaopatrzenia jako czynnika decydującego o organizacji produkcji zmniejsza się stopniowo coraz bardziej, aż w końcu całkowicie wygasa.

postheadericon Europa

W przemysłowych państwach zachodnioeuropejskich gęstość zaludnienia wzrasta; i tak np. w Niemczech Zachodnich dochodzi do 200, a w Holandii i Belgii nawet do 300 mieszkańców na 1 km2. Stopa życiowa ludności europejskiej, zwłaszcza w uprzemysłowionych krajach zachodnich, osiągnęła już znaczny poziom, co spowodowało zwiększenie spożycia żywności oraz charakterystyczną zmianę proporcji w spożyciu na korzyść produktów pochodzenia zwierzęcego. Europejskie kraje uprzemysłowione są właściwie jedynymi krajami świata, które dzięki bardzo rozwiniętemu eksportowi towarów przemysłowych mogą występujący w ich krajach niedobór środków spożycia uzupełniać na rynkach światowych. Pod względem klimatycznym Europa obejmuje zarówno obszary o mroźnych i śnieżnych zimach, jakie panują w północnej Skandynawii i Finlandii, jak i rejony podzwrotnikowe o zimowej porze deszczów, do jakich należy obszar śródziemnomorski z charakterystycznym śródziemnomorskim klimatem. Przeważająca część Europy środkowej i zachodniej, łącznie z całą Anglią i południową Szwecją, położona jest w umiarkowanym klimacie morskim o łagodnych zimach lub w klimacie -przejściowym od morskiego do kontynentalnego. Najwyższy stopień rozwoju rolnictwa osiągnęły kraje zachodnie, w których w przeciągu ostatnich 150 lat produkcja rolnicza wzrosła przeszło czterokrotnie, a więc silniej aniżeli ludność. Znaczne rezerwy produkcyjne tkwią jeszcze we wschodnioeuropejskich krajach rolniczych.

postheadericon Formy produkcji

Różnorodność form produkcji i produktów na poszczególnych obszarach i kontynentach świata jest uwarunkowana przyrodniczo. Ale jeszcze do dziś w wielu rejonach świata panują w rolnictwie takie systemy gospodarcze, których w żadnym wypadku nie można uznać za dostosowane w sposób optymalny do istniejących tam przyrodniczych czynników warunkujących produkcję. A zatem gospodarstwa nie wykorzystują tam w pełni możliwości danych rolnictwu przez siły przyrody. Przemiana systemów gospodarczych nie jest tam jednak możliwa tak długo, jak długo brak jest niezbędnych po temu warunków ekonomicznych. Lokalne warunki przyrodnicze określają przydatność uprawową, formy uprawy i potencjalną produkcyjność roślin uprawnych. Jednak rzeczywiście możliwy do uzyskania efekt produkcyjny jest również zależny od ogólnego poziomu rozwoju gospodarki narodowej i rolnictwa. Albowiem rolnictwo jest w stanie osiągnąć maksymalną produktywność ziemi dopiero wówczas, gdy ogólny poziom rozwoju ekonomicznego kraju stwarza możliwości całkowitego dostosowania organizacji gospodarstwa rolniczego i sposobu jego prowadzenia do lokalnych warunków przyrodniczych. Środowisko — terytorium — jest decydującym czynnikiem produkcji rolniczej. Jego właściwości określają wielkość efektu gospodarczego. Zadowalający stosunek między efektem a nakładem uzyskuje się jednak tym łatwiej, im wyższa jest granica możliwych do osiągnięcia plonów. Dlatego każdy rolnik musi dążyć do rozwinięcia optymalnych granic potencjału produkcyjnego tkwiącego w warunkach naturalnych terytorium. Istnieją dwie drogi prowadzące do tego celu. Jedną z nich jest podniesienie naturalnej urodzajności poprzez uzupełnienie czynników wzrostu pozostających w minimum.

postheadericon Gatunki gleb

Najlepsze stosunki zapewniają piaski gliniaste, gliny piaszczyste oraz średnio zwięzłe gleby gliniaste, jeśli tylko poprzez właściwą uprawę i doprowadzenie próchnicy do gleby można wytworzyć w niej dobrą strukturę gruzełkowatą. Gruboziarniste piaski mają zbyt małą zdolność magazynowania pokarmów oraz za małą pojemność wodną; nie mogą więc w czasie suszy zapewni roślinom dostatecznej jej ilości. Odwrotnie, wadą zwięzłych gleb gliniastych o ilastych jest zbyt duża wilgotność, za słabe przewietrzenie oraz utrudniona praca przy tworzeniu właściwej struktury gruzełkowatej. Na średnio zwięzłych glinach oraz glebach gliniasto-piaszczystych można uprawiać wszystkie gatunki roślin uprawnych; przy zagospodarowaniu piasków należy się ograniczyć do niektórych tylko mniej wymagających roślin, a przede wszystkim do unikania uprawy polowych roślin pastewnych. Gleby ilaste nadają się przede wszystkim do uprawy roślin pastewnych, oleistych i zbóż, nie nadają się zaś do uprawy okopowych. Tak więc jakość gleb stopniowo wzrasta od gruboziarnistych piasków aż do średnio zwięzłych glin, potem zaś znów stopniowo opada aż do zwięzłych glin i iłów. Należy zaznaczyć, że w ostatnich dziesięcioleciach ocena wartości poszczególnych gatunków gleb uległa znacznej zmianie. Rozpoczęcie stosowania nawozów mineralnych oraz wzmagająca się uprawa ziemniaków doprowadziły do stosunkowo wyższego szacunku gruboziarnistych gleb piaszczystych, zwłaszcza piasków gliniastych. Odwrotnie, gleby drobnoziarniste, jak zwięzłe gliny i iły, są szacowane znacznie niżej. Zaleta tych gleb polegająca na większej zasobności w składniki pokarmowe w wieku nawozów mineralnych jest prawie bez znaczenia.

postheadericon Gleba żyzna

Chcąc stworzyć warunki dla pełnego wykorzystania zdolności plonowania gleby, należy uczynić tę glebę żyzną. Przez żyzność gleby rozumiemy istniejący aktualnie fizyczny i chemiczny jej stan, biorąc przy tym pod uwagę zdolność do uzewnętrzniania się siły produkcyjnej gleby we wzroście roślin. Najlepszą żyzność gleby uzyskujemy więc wówczas, gdy warunki stworzone dla wzrostu roślin można określić jako optymalne dla danego klimatu i danej jakości gleby. W wieku nawozów mineralnych uzupełnienie składników pokarmowych nie sprawia trudności. Przy utrzymaniu i podnoszeniu żyzności gleby idzie głównie o regulację stosunków wodnych, o stworzenie dobrej fizycznej struktury gleby określanej jako struktura gruzełkowata oraz o zapewnienie odpowiedniej ilości próchnicy w warstwie ornej. Znaczenie ilości i jakości próchnicy w warstwie ornej dla żyzności gleby jest oczywiście na wszystkich glebach i we wszystkich warunkach klimatycznych to samo, chociaż rola próchnicy może być w pewnym stopniu różna. Najważniejszą rolą próchnicy w żyzności gleby jest stabilizacja struktury gleby, zwiększenie jej pojemności wodnej oraz absorpcji składników pokarmowych i równomierne zaopatrywanie w nie roślin.

postheadericon Gleby brunatne

Gleby brunatne są typem gleby najbardziej rozpowszechnionym w klimacie wilgotnym, w którym roczna ilość opadów znacznie przekracza parowanie powierzchniowe. Wykazują one charakterystyczne cechy przepłukiwania i wymywania przy jednoczesnym silnym rozkładzie próchnicy w ciągu całego roku. Możliwość produkcji pasz jest na tych glebach znacznie większa niż na glebach stepowych. Są więc one najlepszym środowiskiem dla zespolonej produkcji polowej z intensywnym chowem inwentarza, zwłaszcza bydła. Kształtujący wpływ klimatu na glebę i jego oddziaływanie na formy użytkowania rolniczego nie jest tu tak wyrazisty jak na opisanych poprzednio glebach. Zatem systemy użytkowania gleb brunatnych są bardziej wielostronne i w każdym wypadku zależą od jakości gleby. Gleby bielicowe podlegają najbardziej wyraźnemu wpływowi klimatu wilgotnego ze wszystkimi jego wadami, jak np. przepłukiwanie gleby, jej wymywanie oraz często występujące tworzenie się nieprzepuszczalnych dla korzeni warstw w podglebiu. Te ekstremalne wpływy dużej wilgotności klimatu obserwujemy jednak tylko na gruboziarnistych przepuszczalnych piaskach. Użytkowanie gleby ogranicza się w tych wypadkach do uprawy kilku niewymagających roślin, jak żyto i ziemniaki. Możliwości produkcji pasz, mimo dużej wilgotności klimatu, są słabe. Elastyczność w formach użytkowania ziemi jest więc na bielicach znacznie mniejsza niż na glebach brunatnych.

postheadericon Gleby dyluwialne

Przydatność tych gleb dla użytkowania zielonego zależy wyłącznie od typu gleby oraz od dostatecznej ilości wody. Bez sztucznego nawodnienia można uzyskać wydajne użytki zielone jedynie na glinach i iłach, i to jedynie wówczas, jeśli opady przekraczają 700 mm rocznie. Na użytki zielone gleby dyluwialne predystynowane są jedynie wówczas, jeśli zwięzłość gleby i wysoki stan wody gruntowej uniemożliwiają ich użytkowanie orne. Zakładanie trwałych pastwisk na piaskach lub piaskach gliniastych tylko po to, aby w najbliższym sąsiedztwie podwórza mieć pastwisko dla krów mlecznych, jest pozbawione sensu nawet w rejonach o opadach przekraczających 800 mm rocznie; znacznie bardziej celowe jest zastąpienie takich pastwisk żywieniem alkierzowym. O tym, że na głębokich glebach dyluwialnych, przy dostatecznie wysokich opadach można uzyskać także użytki zielone o najwyższej wydajności — świadczą intensywnie prowadzone gospodarstwa mleczne na użytkach zielonych Bawarii i Allgau w Wirtembergii. Poza niektórymi innymi wyjątkami są to jedyne gospodarstwa w Niemczech posiadające najwyższy poziom zagospodarowania użytków zielonych z plonami, które w gospodarstwach czołowych przekraczają 8000 kg wartości skrobiowej z 1 ha.

postheadericon Gleby napływowe

Obok dobrze zmeliorowanych i pielęgnowanych torfów niskich — najlepsze siedlisko dla wysokopiennych trwałych użytków zielonych posiadają drobnoziarniste próchniczne mady morskie i rzeczne, które przede wszystkim mają doskonałe warunki dla wzrostu traw podszywkowych przy ich użytkowaniu pastwiskowym. Konieczne jest w tym wypadku zapewnienie dostatecznego i uregulowanego odpływu wody oraz uregulowanie stosunków wilgotnościowych; drenaż — niezbędny przy użytkowaniu ornym, przy użytkowaniu zielonym jest pożądany, ale nie konieczny; powierzchniowe odprowadzenie wody za pomocą płytkich, lecz szerokich rowów jest najczęściej wystarczające. Najlepsze użytki zielone w Holandii o wydajności 5000 kg wartości skrobiowej, a nawet i więcej, położone są na marszach i wykazują wyjątkową wprost efektywność nawożenia przy stosowaniu nawet najwyższych dawek nawozów azotowych. W Niemczech duże tereny użytków zielonych położonych na marszach są jeszcze użytkowane „wybitnie ekstensywnie, bez większych nakładów na nawozy i przy ‚szerokim rozpowszechnieniu opasu bydła starego. Plony paszy uzyskiwane na najlepszych pastwiskach położonych na marszach są w Niemczech znacznie niższe od plonów uzyskiwanych na tych samych glebach przy polowej uprawie roślin pastewnych. W porównaniu z wysokimi plonami uzyskiwanymi na marszach przy uprawie polowej — poziom plonów uzyskiwanych z użytków zielonych, na równie dobrych glebach jest jakimś jaskrawym przeciwieństwem, które ekonomicznie absolutnie nie jest uzasadnione. Dopiero ostatnio wolno i w odosobnionych wypadkach podejmuje się na marszach próby intensyfikacji użytków zielonych, które dają dobre efekty.

postheadericon Gleby stepowe

Szare gleby stepowe w suchym klimacie nie są przydatne do użytkowania ornego, gdyż ilość wody jest zazwyczaj zbyt mała dla uprawy zbóż oraz z tego względu, że każda uprawa gleby powoduje zniszczenie warstwy ornej przez erozję wietrzną i wodną. Szare gleby stepowe mogą więc być wykorzystane jedynie w formie prymitywnej gospodarki pastwiskowej; w wypadku jednak sztucznego nawodnienia umożliwiają gospodarkę polową w każdej formie. Kasztanowe gleby stepowe w klimacie półsuchym są na granicy użytkowania ornego. Bez sztucznego nawadniania, ze względu na małą ilość wody w glebie, możliwa jest jedynie uprawa zbóż. Czarny ugór mający na celu wchłonięcie i zmagazynowanie małej ilości opadów obejmuje co najmniej 33% użytków ornych. Czarnoziemy w klimacie półsuchym są również glebami stepowymi, lecz przy znacznie wyższych opadach i lepszym nawilgoceniu aniżeli kasztanowe i szare gleby stepowe. Charakterystyczną cechą tego typu gleby jest wyjątkowa trwałość struktury gleby oraz duża zawartość próchnicy. Czarnoziemy są wybitnie dobrymi glebami umożliwiającymi wieloraką produkcję. W klimacie zimniejszym szczególnie nadają się one do uprawy buraków cukrowych, a w klimacie suchym do uprawy kukurydzy. Możliwość produkcji pasz jest mała, gdyż na tych glebach wielkość plonów jest jeszcze ograniczona ilością opadów i ich rozkładem. Tylko pewne rodzaje czarnoziemów, które wyróżniamy jako rędziny, leżą w klimacie bardziej wilgotnym i nie cierpią na niedostatek wilgoci dla uprawianych roślin.